Waar was jij maandag toen die aanslag was in de sneltram? Die vraag en variaties daarop zijn me regelmatig gesteld. Ik was thuis en luisterde met een half oor naar NPO Radio 1. Ik had net de stofzuiger gepakt om mijn huiskamer te zuigen. Maar van dat zuigen is niets meer terechtgekomen. Pakweg vijftien minuten na de aanslag kwam er een whatappje binnen van mijn achternicht Rebecca in Canada. “Hey Dik…. How are you? Heard about some possible terrorist attack in Utrecht…”

Ik wilde blijven luisteren naar het radioverslag over deze aanslag, maar ook iets nuttigs doen. Daarom ben ik mijn boekenkast gaan reorganiseren. Het ‘boeken verversen’ stond al een tijdje op mijn doe-lijst. En zo kon ik - na een paar uur oude boeken eruit en andere boeken in de kast doen - de zevendelige romancyclus ‘Het Bureau’ van J.J. (Han) Voskuil een stuk naar links schuiven. Klaar! Het verslag op de radio was nog steeds aan de gang en ik hoorde regelmatig een helikopter overvliegen. Ik weet echt niet meer of de oproep om in huis te blijven al was geweest. De hele dag hield ik verder Rebecca op de hoogte van het nieuws over de terroristische aanslag.

‘Het Bureau’ gaat over het leven en geneuzel van onderzoekers van het A.P. Beerta-Instituut in Amsterdam. Han Voskuil speelt in zijn boek de hoofdrol als Maarten Koning. Ik heb alle delen gelezen en ik ben absoluut een fan. De volgende dag had ik met zo’n vijftien wetenschapsjournalisten een excursie naar het Meertens Instituut in Amsterdam. De voorloper van dit instituut - het P.J. Meertens Instituut - heeft model gestaan voor het A.P. Beerta-Instituut. P.J. (Piet) Meertens was tot 1965 de eerste directeur en latere naamgever van het instituut; in de romancyclus is hij als A.P. (Anton) Beerta vereeuwigd. Tot 1987 was Han Voskuil er zelf 22 jaar hoofd van de afdeling Volkskunde. Het P.J. Meertens Instituut was in die tijd gevestigd aan de Keizersgracht. Sinds oktober 2016 is het Meertens Instituut ondergebracht in het historische Spinhuis aan de Oudezijds Achterburgwal.

Het Meertens Instituut houdt zich bezig met het bestuderen van de Nederlandse taal en cultuur. ‘Centraal staan de verschijnselen die het alledaagse leven in onze samenleving vormgeven.’ De Voornamenbank is wellicht het bekendst met informatie over de ruim 600.000 verschillende voornamen in ons land. Maar denk ook aan het verzamelen en onderzoeken van volksverhalen, volksliedjes, volksgebruiken, dialecten en geluidsopnamen. Tegenwoordig worden ook de sociale media geanalyseerd. Hoe kun je nepnieuws herkennen? Wanneer is er sprake van beledigend en agressief taalgebruik? Wanneer gaat een verhaal of meme (grappige plaatjes) viral?

Na wat voordrachten over het onderzoek zijn we naar de bibliotheek gegaan. Deze was op zolder. Onderweg daar naar toe zagen we in de gang het oude bureau van Piet Meertens staan met zijn typemachine erop: een enorm apparaat met dubbel toetsenbord. In de bibliotheek lagen een paar mappen klaar met kaarten erin waarop te zien was waar een bepaald gebruik of dialect in ons land voorkomt of voorkwam. De kaarten waren duidelijk van voor het computertijdperk. In boek 4 van Het Bureau wordt het ritueel beschreven van het ophangen van nageboorten van paarden (paardenhaam). Het idee erachter was dat een veulen dan echt zijn kop - nee, hoofd - opheft. Sommigen van ons wilden die kaart zien, maar deze was verdwenen. Enkele andere onderwerpen: witte wieven, fierljeppen, draaksteken en het feest van Sint Pi(e)ter: de broer van Sinterklaas.

Op één van de laatste kaarten die we bekeken, waren regionale verschillen te zien in schijfwijzen of andere woorden voor de eikel. “Van bomen!” zei de bibliothecaris nadrukkelijk na mijn eerdere vraag of er ook kaarten waren met het thema ‘seks’. Ik was die opmerking van me allang weer vergeten, maar ik hoorde wel dat hij “van bomen” wat harder zei. Pas later op de terugweg richting de borrel realiseerde ik me het waarom van die nadruk. Napratend over wat we gezien en gehoord hadden kwam de vraag weer. “Jij woont toch in Utrecht. Heb jij nog wat gemerkt van die schietpartij….?”

Dik Binnendijk



Het bureau van P.J. Meertens (foto: Dik Binnendijk, 12-03-2019)